Η ενεργειακή κρίση της Ευρώπης έφτασε στον λογαριασμό – Κλείνουν διυλιστήρια, εξαντλούνται τα κοιτάσματα φυσικού αερίου και έρχεται η κρίση στην αγορά ομολόγων
Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα, βαθύτερη ενεργειακή κρίση, καθώς η υποχώρηση της εγχώριας παραγωγικής δυναμικότητας, οι πολεμικές συγκρούσεις και ο ανταγωνισμός για την προμήθεια καυσίμων εκτοξεύουν το κόστος.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον στις τιμές ενέργειας, αλλά απειλεί να μεταφερθεί στις κρατικές οικονομίες, στις αγορές ομολόγων και στη δημοσιονομική σταθερότητα.
Για το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1990, ένα διυλιστήριο κέρδιζε περίπου 10 δολάρια για κάθε βαρέλι αργού πετρελαίου που επεξεργαζόταν για την παραγωγή ντίζελ.
Σε μια καλή ημέρα, το περιθώριο κέρδους μπορούσε να φτάσει τα 15 δολάρια.
Το συγκεκριμένο μέγεθος είναι γνωστό ως περιθώριο διύλισης (crack spread) και αποτυπώνει τη διαφορά μεταξύ της τιμής του τελικού προϊόντος και της τιμής του αργού πετρελαίου από το οποίο παράγεται.
Σήμερα, το περιθώριο αυτό έχει ξεπεράσει τα 100 δολάρια ανά βαρέλι, καταγράφοντας ιστορικό ρεκόρ, σύμφωνα με στοιχεία που επιβεβαιώνει το Bloomberg.
Οι τιμές έχουν κινηθεί μεταξύ 100 και 113 δολαρίων, δηλαδή σε επίπεδα δεκαπλάσια του ιστορικού μέσου όρου.
Πρόκειται για μια πρωτοφανή εξέλιξη στην αγορά του ντίζελ, ενός καυσίμου απολύτως απαραίτητου για τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας.
Ο Peter Carlin, συνσυγγραφέας του βιβλίου A Pocketbook of Gold, είχε προειδοποιήσει ήδη από τον Ιούλιο ότι η αγορά ντίζελ θα μπορούσε να προκαλέσει κατάρρευση της παγκόσμιας οικονομίας.
Όσα τότε ακούγονταν υπερβολικά απαισιόδοξα, τον Σεπτέμβριο αποκτούν διαφορετική διάσταση.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι από πού θα προμηθευτεί η Ευρώπη ντίζελ και φυσικό αέριο τον φετινό χειμώνα.
Η απάντηση οδηγεί σε διυλιστήρια που βρίσκονται υπό πολεμική απειλή, σε ένα νορβηγικό δίκτυο αγωγών που λειτουργεί ήδη στο ανώτατο όριο των δυνατοτήτων του και σε ένα βρετανικό πλαφόν τιμών που δεν μπορεί να καλύψει το πραγματικό κόστος ενέργειας.
Στο τέλος αυτής της αλυσίδας βρίσκεται η αγορά κρατικών ομολόγων.
Το ντίζελ, η αχίλλειος πτέρνα της παγκόσμιας οικονομίας
Το ντίζελ αποτελεί το καύσιμο πάνω στο οποίο στηρίζεται η πραγματική οικονομία.
Όπως επισημαίνει ο Peter Carlin, «ολόκληρη η οικονομία λειτουργεί στην πραγματικότητα με ντίζελ, ακόμη περισσότερο απ' ό,τι με βενζίνη».
Η διαπίστωση αυτή εξηγείται από τον ρόλο του συγκεκριμένου καυσίμου στις μεταφορές και στη βιομηχανική παραγωγή. Τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, τα φορτηγά μεγάλων αποστάσεων, οι γεωργικές μηχανές συγκομιδής, οι εμπορευματικοί σιδηρόδρομοι και ο κατασκευαστικός εξοπλισμός εξαρτώνται από το ντίζελ.
Η βενζίνη εξυπηρετεί κυρίως τις μετακινήσεις των πολιτών. Το ντίζελ κινεί σχεδόν όλα τα υπόλοιπα.
Όταν το κόστος παραγωγής του εκτοξεύεται, η επιβάρυνση μεταφέρεται στις τιμές σχεδόν κάθε φυσικού αγαθού που διακινείται στην οικονομία.
Η Ευρώπη εγκατέλειψε τη διύλιση και αύξησε την εξάρτησή της
Πώς, όμως, φτάσαμε σε αυτή την εκρηκτική κατάσταση;
Η πρώτη απάντηση είναι ότι η Ευρώπη πέρασε περίπου 15 χρόνια περιορίζοντας συστηματικά τη δική της παραγωγική δυναμικότητα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Carlin, πριν από 15 χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιπροσώπευε περίπου το 23% της παγκόσμιας παραγωγής διυλισμένων προϊόντων και μεσαίων αποσταγμάτων πετρελαίου. Σήμερα, το αντίστοιχο ποσοστό έχει περιοριστεί περίπου στο 12%.
Τα ιστορικά στοιχεία επιβεβαιώνουν την κατεύθυνση αυτής της μεταβολής.
Η δυναμικότητα διύλισης στην Ευρώπη υποχώρησε από περίπου 117 διυλιστήρια, με ετήσια δυναμικότητα 809 εκατ. τόνων το 2009, σε 85 διυλιστήρια και 648 εκατ. τόνους το 2024. Πρόκειται για μείωση περίπου 20%.
Η Argus έχει επίσης καταγράψει αυτή τη συρρίκνωση, αποδίδοντάς την στο αυξημένο κόστος εκπομπών άνθρακα, στις προβλέψεις για τη μελλοντική ζήτηση και στο πολιτικό και ρυθμιστικό περιβάλλον που δεν έδειχνε ιδιαίτερη διάθεση να διατηρήσει τις ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις διύλισης.
Η παραγωγική δυναμικότητα, ωστόσο, δεν εξαφανίστηκε. Μεταφέρθηκε σε άλλες περιοχές.
Οι χώρες του Περσικού Κόλπου δημιούργησαν τα διυλιστήρια που έκλεισε η Ευρώπη, σε πολλές περιπτώσεις μέσω κοινοπραξιών με εταιρείες που δραστηριοποιούνταν προηγουμένως στην ευρωπαϊκή αγορά.
Ενδεικτικά:
Το διυλιστήριο YASREF στη Yanbu της Σαουδικής Αραβίας έχει δυναμικότητα περίπου 430.000 βαρελιών ημερησίως και λειτουργεί σε συνεργασία με τη Sinopec.
Το SATORP στη Jubail διαθέτει δυναμικότητα περίπου 460.000 βαρελιών ημερησίως, με τη συμμετοχή της TotalEnergies.
Το SAMREF έχει δυναμικότητα περίπου 400.000 βαρελιών ημερησίως και συνδέεται με την ExxonMobil.
Το Petro Rabigh διαθέτει αντίστοιχη δυναμικότητα, με τη συμμετοχή της Sumitomo.
Τα στοιχεία αυτά περιλαμβάνονται στα ενημερωτικά δελτία που έχουν δημοσιεύσει οι ίδιες οι σαουδαραβικές αρχές.
Κατά την εκτίμηση του Carlin, οι χώρες του Περσικού Κόλπου συγκεντρώνουν περίπου το 50% της παγκόσμιας δυναμικότητας επεξεργασίας όξινου αργού πετρελαίου για την παραγωγή μεσαίων αποσταγμάτων.
Με άλλα λόγια, η Ευρώπη δεν σταμάτησε να καταναλώνει ντίζελ. Απλώς ανέθεσε την παραγωγή του σε μια από τις πιο γεωπολιτικά ευαίσθητες περιοχές του πλανήτη.
Οι πολεμικές συγκρούσεις πλήττουν την παραγωγή του Περσικού Κόλπου
Η δεύτερη αιτία της κρίσης είναι ότι αυτή η παραγωγική δυναμικότητα έχει πλέον υποστεί σοβαρές ζημιές.
Το διυλιστήριο στη Yanbu έχει δεχθεί επιθέσεις στο παρελθόν, τις οποίες ο Carlin αποδίδει πιθανώς σε πύραυλο των Houthis.
Η δική του εκτίμηση, την οποία ο αρθρογράφος διευκρινίζει ότι δεν έχει κατορθώσει να επιβεβαιώσει ανεξάρτητα, είναι ότι πολεμικές επιχειρήσεις έχουν θέσει εκτός λειτουργίας ή έχουν περιορίσει 4 έως 5 εκατ. βαρέλια ημερήσιας δυναμικότητας παραγωγής μεσαίων αποσταγμάτων στην περιοχή.
Μάλιστα, όπως υποστηρίζει, η πραγματική ποσότητα που εξακολουθεί να διακινείται μπορεί να είναι μικρότερη από 1 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
Το ακριβές μέγεθος των απωλειών παραμένει αβέβαιο και μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανάλογα με την πηγή.
Ωστόσο, τα πρωτοφανή περιθώρια διύλισης επιβεβαιώνουν την κατεύθυνση της κρίσης. Δεν είναι δυνατόν να καταγράφεται περιθώριο 100 δολαρίων ανά βαρέλι εξαιτίας απλώς απαισιόδοξων εκτιμήσεων. Αυτό συμβαίνει επειδή τα φυσικά αποθέματα και οι ποσότητες καυσίμων που απαιτούνται από την αγορά δεν φτάνουν στους αγοραστές.
Εάν η παραγωγική δυναμικότητα του Περσικού Κόλπου έχει περιοριστεί, κάποιος άλλος πρέπει να καλύψει το κενό.
Και αυτή η εναλλακτική βρίσκεται ουσιαστικά σε μία μόνο περιοχή: στις ακτές του Κόλπου του Μεξικού στις ΗΠΑ.
Οι ΗΠΑ λειτουργούν στα όρια των δυνατοτήτων τους
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν κατασκευάσει νέο διυλιστήριο εδώ και περίπου 50 χρόνια.
Οι υφιστάμενες εγκαταστάσεις έχουν επεκταθεί και εκσυγχρονιστεί, ωστόσο η παραγωγή ντίζελ και βενζίνης έχει παραμείνει ουσιαστικά στάσιμη, παρά την αύξηση του πληθυσμού.
Επομένως, το διαθέσιμο περιθώριο παραγωγικής δυναμικότητας του αμερικανικού συστήματος διύλισης έχει εδώ και χρόνια απορροφηθεί από την εγχώρια ζήτηση.
Το μεγαλύτερο βάρος πέφτει πλέον στα διυλιστήρια των ακτών του Κόλπου του Μεξικού, τα οποία λειτουργούν σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα δυναμικότητας.
«Το σύστημα διύλισης των ΗΠΑ στον Κόλπο του Μεξικού στηρίζει πλέον ολόκληρο τον κόσμο όσον αφορά το ντίζελ», υποστηρίζει ο Carlin.
Τα διαθέσιμα στοιχεία ενισχύουν σε σημαντικό βαθμό αυτή την εκτίμηση.
Η συνήθης αξιοποίηση της δυναμικότητας των αμερικανικών διυλιστηρίων κυμαίνεται μεταξύ 83% και 96%, με τα επίπεδα λίγο πάνω από το 90% να θεωρούνται τυπικά κατά τη θερινή περίοδο αυξημένης ζήτησης βενζίνης.
Ωστόσο, τα εβδομαδιαία στοιχεία της αμερικανικής Υπηρεσίας Ενέργειας (EIA) δείχνουν πρόσφατα ποσοστά λειτουργίας 94%-98% σε εθνικό επίπεδο, ενώ τα διυλιστήρια στον Κόλπο του Μεξικού κινούνται συχνά στο 96%-98%.
Ο Carlin αναφέρεται σε παρατεταμένη λειτουργία στο 97%-98% επί εβδομάδες ή ακόμη και μήνες.
Πρόκειται για επίπεδα που συνήθως παρατηρούνται σε περιόδους έκτακτης ανάγκης και όχι ως μόνιμη κατάσταση λειτουργίας.
Ένα παλαιό και σύνθετο βιομηχανικό σύστημα, το οποίο λειτουργεί στο 98% της ονομαστικής του δυναμικότητας, δεν μπορεί να διατηρηθεί επ' αόριστον χωρίς προβλήματα.
Οι απρογραμμάτιστες διακοπές λειτουργίας αποτελούν πλέον ζήτημα χρόνου, ενώ δεν υπάρχει επαρκής εφεδρική παραγωγική δυναμικότητα για να καλύψει τυχόν απώλειες.
Οι εξαγωγές ντίζελ των ΗΠΑ και η εξάρτηση της Ευρώπης
Παρά την πίεση στο αμερικανικό σύστημα διύλισης, οι ΗΠΑ εξάγουν περίπου 1,9 εκατ. βαρέλια ντίζελ ημερησίως, αριθμό που ο Carlin χαρακτηρίζει εξωπραγματικό.
Σύμφωνα με την ανάλυσή του, οι εξαγωγές κατευθύνονται κυρίως:
250.000 έως 300.000 βαρέλια ημερησίως προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Περίπου 450.000 βαρέλια ημερησίως προς το Μεξικό.
Περίπου 300.000 βαρέλια ημερησίως προς τη Βραζιλία.
Οι συγκεκριμένες διμερείς κατανομές αποτελούν εκτιμήσεις του Carlin, ενώ η EIA καταγράφει το συνολικό μέγεθος των εξαγωγών.
Το συμπέρασμα είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό: η Ευρώπη, η οποία έκλεισε περίπου το ένα πέμπτο της δυναμικότητας διύλισής της, λαμβάνει πλέον ένα σχετικά μικρό μερίδιο από την έκτακτη προσφορά καυσίμων που μπορεί να διαθέσει το μοναδικό μεγάλο σύστημα διύλισης με διαθέσιμες ποσότητες.
Υπάρχει, μάλιστα, ακόμη μία παράμετρος που συχνά παραβλέπεται.
Το ντίζελ παράγεται από όξινο ή βαρύ αργό πετρέλαιο.
Αντίθετα, το ελαφρύ αργό πετρέλαιο σχιστολιθικής προέλευσης των ΗΠΑ δεν είναι κατάλληλο για την ίδια παραγωγική διαδικασία, σύμφωνα με τον Carlin.
Αυτό σημαίνει ότι τα διυλιστήρια του Κόλπου του Μεξικού χρειάζονται τις ίδιες ποσότητες όξινου αργού που διεκδικούν και οι ασιατικές οικονομίες.
Επομένως, ο ανταγωνισμός δεν αφορά μόνο την παραγωγική δυναμικότητα, αλλά και την πρώτη ύλη.
Θα μπορούσε η Ουάσιγκτον να απαγορεύσει τις εξαγωγές ντίζελ, προκειμένου να προστατεύσει την εγχώρια αγορά;
Η Ρωσία έχει εφαρμόσει ανάλογες πρακτικές.
Ωστόσο, σύμφωνα με την εκτίμηση του Carlin, εάν οι ΗΠΑ προχωρούσαν σε μια τέτοια κίνηση, θα προκαλούσαν ισχυρό πλήγμα στην παγκόσμια οικονομία, με τις ευρωπαϊκές οικονομίες να δέχονται πρώτες τις συνέπειες.
Προς το παρόν, ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Chris Wright, έχει δηλώσει ότι δεν υπάρχει πρόθεση διακοπής των εξαγωγών ντίζελ.
Παράλληλα, δεν υπάρχει δυνατότητα άμεσης λύσης μέσω νέων επενδύσεων. Ένα νέο διυλιστήριο δεν μπορεί να κατασκευαστεί μέσα σε 12 μήνες.
Ο ενεργειακός ανταγωνισμός με την Ασία – Η Ευρώπη χάνει τις δημοπρασίες
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην περιορισμένη παραγωγή. Υπάρχει και ένας ακόμη παράγοντας: άλλοι αγοραστές είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν περισσότερο για τις ίδιες πρώτες ύλες και τα ίδια ενεργειακά προϊόντα.
Η έλλειψη προσφοράς οδηγεί αναπόφευκτα σε κατανομή των διαθέσιμων ποσοτήτων μέσω των τιμών.
Και η Ευρώπη δεν είναι ο αγοραστής που προσφέρει τα περισσότερα.
Αυτή η διαπίστωση εξηγεί μεγάλο μέρος της σημερινής κατάστασης.
Το LNG κατευθύνεται εκεί όπου οι τιμές είναι υψηλότερες
Ας ξεκινήσουμε από το φυσικό αέριο.
Εάν συγκριθούν οι τιμές του ολλανδικού δείκτη TTF για το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG), μετά την άφιξή του στην αγορά, με τις τιμές στο λιμάνι της Νέας Υόρκης, και συνυπολογιστούν οι συναλλαγματικές ισοτιμίες, τα τέλη μεταφοράς, οι φόροι και το κόστος ναυτιλίας, προκύπτει, σύμφωνα με τον Carlin, μια διαφορά που μπορεί να φτάσει ακόμη και εννέα φορές.
Παρά τη μεγάλη αυτή διαφορά, οι ασιατικές αγορές εξακολουθούν να προσφέρουν υψηλότερες τιμές από την Ευρώπη για τα διαθέσιμα φορτία.
Έτσι, το LNG που θα μπορούσε να συμβάλει στην αναπλήρωση των ευρωπαϊκών αποθεμάτων κατευθύνεται προς τις αγορές όπου οι τιμές είναι υψηλότερες, δηλαδή κυρίως προς την Ασία.
Η Κίνα πληρώνει υψηλότερα ασφάλιστρα για το πετρέλαιο
Ανάλογη είναι η εικόνα και στην αγορά αργού πετρελαίου.
Τα συμβόλαια φυσικής παράδοσης στο Χρηματιστήριο Μελλοντικής Εκπλήρωσης της Shanghai εμφανίζουν τιμές περίπου 25 δολάρια ανά βαρέλι υψηλότερες από το Brent.
Αυτό μεταφράζεται σε περίπου 50 εκατ. δολάρια επιπλέον κόστος για κάθε φορτίο.
Το κινεζικό σύστημα προμήθειας πετρελαίου βασίζεται στο Murban, στο αργό πετρέλαιο της ADNOC και σε άλλες ποικιλίες όξινου αργού από τον Περσικό Κόλπο.
Πρόκειται για τις ίδιες ποσότητες στις οποίες στηρίζεται και η εναλλακτική αλυσίδα προμήθειας της Ευρώπης.
Ο Carlin, ο οποίος έχει πολυετή εμπειρία στις συγκεκριμένες αγορές, δηλώνει ότι δεν μπορεί να ερμηνεύσει αυτή την υπερτίμηση ως μια φυσιολογική εξέλιξη της αγοράς, αλλά μόνο ως αποτέλεσμα πολεμικών συνθηκών.
Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει:
«Ο ολλανδικός δείκτης φυσικού αερίου TTF, το LNG, το αργό πετρέλαιο και το ντίζελ, όλα έρχονται ταυτόχρονα».
Η ναυτιλία θυμίζει τη δεκαετία του 1970
Η πίεση μεταφέρεται και στη ναυτιλία, δημιουργώντας συνθήκες που θυμίζουν μια διαφορετική εποχή.
Ο Carlin περιγράφει περιπτώσεις κατά τις οποίες εκπρόσωποι της ADNOC προσέγγισαν Έλληνες πλοιοκτήτες, προκειμένου να αγοράσουν πλοία απευθείας, προσφέροντας τιμές κατά 30%-40% υψηλότερες από το κόστος κτήσης τους.
Οι τιμές των πλοίων, τις οποίες αναφέρει ότι προσεγγίζουν τα 250 εκατ. δολάρια, αφορούν μεταχειρισμένα πλοία και θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τέτοιες εκτιμήσεις.
Ωστόσο, η κατεύθυνση της αγοράς συμφωνεί με τις ενδείξεις που καταγράφονται στα ναύλα.
Η σύγκριση που γίνεται πλέον στον κλάδο παραπέμπει στην έκρηξη της αγοράς δεξαμενόπλοιων τη δεκαετία του 1970, όταν τα ίδια τα πλοία μετατράπηκαν σε αντικείμενο κερδοσκοπίας.
Ποιοι κερδίζουν από αυτή την κατάσταση;
Οι ιδιοκτήτες διυλιστηρίων, οι ναυτιλιακές εταιρείες και οι παραγωγοί αργού πετρελαίου.
«Ολόκληρος ο υπόλοιπος κόσμος υφίσταται τις συνέπειες», όπως αναφέρει ο Carlin.
Δεν πρόκειται απλώς για μια ρητορική διατύπωση. Είναι η αριθμητική της αγοράς: το αυξημένο περιθώριο κέρδους και το πρόσθετο κόστος πρέπει τελικά να επιβαρύνουν κάποιον.
Η κρίση επεκτείνεται και στα αγροτικά προϊόντα
Ο ίδιος μηχανισμός εμφανίζεται και σε μια δεύτερη αγορά εμπορευμάτων.
Σύμφωνα με τον Carlin, περίπου το 92% της δραστηριότητας των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας που αφορά τη διακίνηση σιταριού από την Ουκρανία και τη Ρωσία έχει χαθεί.
Η εξέλιξη αυτή επιβαρύνει με πρόσθετο κόστος τις χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές σιτηρών, όπως η Αίγυπτος, η Ινδία, η Νιγηρία και το Βιετνάμ.
Όταν τα συστήματα εφοδιαστικής αλυσίδας λειτουργούν με τη λογική της παράδοσης ακριβώς τη στιγμή που απαιτείται το προϊόν και ταυτόχρονα χάνονται κρίσιμες εμπορικές οδοί, το κόστος αυξάνεται παντού.
Η αγορά ντίζελ αποτελεί τη μεγαλύτερη και πιο κρίσιμη εκδήλωση ενός φαινομένου που επηρεάζει ταυτόχρονα πολλές αγορές εμπορευμάτων.
Το πρόβλημα στις αγορές ντίζελ και LNG αφορά την προσφορά και τη ζήτηση. Θεωρητικά, οι υψηλότερες τιμές μπορούν να αποκαταστήσουν την ισορροπία.
Ωστόσο, το πρόβλημα του φυσικού αερίου στην Ευρώπη είναι βαθύτερο και δομικό.
Το φυσικό αέριο που δεν πρόκειται να επιστρέψει
Η Ολλανδία διέθετε κάποτε ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα φυσικού αερίου στον κόσμο.
Το κοίτασμα Groningen παρήγαγε έως και 79 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου το 2012, εκ των οποίων περίπου 52 δισ. κυβικά μέτρα προέρχονταν μόνο από το κύριο κοίτασμα.
Η ποσότητα αυτή ήταν συγκρίσιμη με το σύνολο της ετήσιας κατανάλωσης της Γερμανίας εκείνη την περίοδο, η οποία ανερχόταν σε περίπου 85 δισ. κυβικά μέτρα.
Στη συνέχεια, όμως, άρχισαν να καταγράφονται σεισμικές δονήσεις.
Ο σεισμός στο Huizinge το 2012, μεγέθους 3,6 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, ήταν ένας από τους πολλούς σεισμούς που προκλήθηκαν από την ίδια τη διαδικασία εξόρυξης φυσικού αερίου.
Οι δονήσεις προκάλεσαν ζημιές σε χιλιάδες κατοικίες σε ολόκληρη την περιοχή.
Οι πολιτικές συνέπειες ήταν σημαντικές και οδήγησαν σε μια μακρά διαδικασία σταδιακής διακοπής της παραγωγής, η οποία ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 2023.
Σύμφωνα με τον Carlin, η ολλανδική παραγωγή είχε υποχωρήσει περίπου στα 9 δισ. κυβικά μέτρα το 2025, ενώ τα μικρότερα κοιτάσματα της Βόρειας Θάλασσας εξαντλούνται επίσης.
Ακόμη και σήμερα, οι Ολλανδοί πολιτικοί διαφωνούν για το εάν το κοίτασμα έπρεπε να είχε κλείσει οριστικά. Ωστόσο, η παραγωγή έχει διακοπεί.
Η Γερμανία έχασε το ρωσικό φυσικό αέριο
Την ίδια στιγμή, η Γερμανία είχε οικοδομήσει το ενεργειακό της μοντέλο πάνω στις εισαγωγές φυσικού αερίου μέσω αγωγών από τη Ρωσία.
Ο Carlin θυμάται ότι περίπου 43 δισ. κυβικά μέτρα από τη συνολική ετήσια κατανάλωση των περίπου 90 δισ. κυβικών μέτρων της Γερμανίας προέρχονταν από τη Ρωσία.
Τα συγκεκριμένα μεγέθη αποτελούν προσεγγιστικές εκτιμήσεις του ίδιου και όχι επιβεβαιωμένα ακριβή στοιχεία.
Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι ότι οι ρωσικές προμήθειες έχουν πλέον χαθεί και έχουν αντικατασταθεί σε μεγάλο βαθμό από φυσικό αέριο που προέρχεται από τη Νορβηγία.
Σήμερα, η Νορβηγία προμηθεύει τη Γερμανία με περίπου 58 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου.
Η Νορβηγία έχει φτάσει στα όρια της παραγωγής της
Η Νορβηγία αποτελεί πλέον τον βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας.
Καλύπτει περίπου το 60% των εισαγωγών φυσικού αερίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω αγωγών, με τις εξαγωγές της να κυμαίνονται τα τελευταία χρόνια μεταξύ 115 και 122 δισ. κυβικών μέτρων ετησίως.
Ωστόσο, Νορβηγοί αξιωματούχοι περιγράφουν πλέον το σύστημα παραγωγής και μεταφοράς ως ένα δίκτυο που λειτουργεί ουσιαστικά στο ανώτατο όριο της δυναμικότητάς του.
Δεν βρίσκονται σε εξέλιξη σημαντικές νέες έρευνες για κοιτάσματα στη Βόρεια Θάλασσα.
Ο Carlin επισημαίνει επίσης ότι η παραγωγή αργού πετρελαίου της Νορβηγίας έχει υποχωρήσει από τα 3 εκατ. βαρέλια ημερησίως στα 1,77 εκατ. βαρέλια, καθώς τα κοιτάσματα εξαντλούνται.
Παράλληλα, υπάρχουν πραγματικές ανησυχίες ότι η πτώση της παραγωγής θα επηρεάσει και τις προμήθειες προς το Ηνωμένο Βασίλειο.
«Δεν μπορείς να επιστρέφεις διαρκώς στη Νορβηγία και να ζητάς περισσότερο φυσικό αέριο», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Αυτό είναι το βασικό δομικό πρόβλημα της Ευρώπης.
Αντικατέστησε έναν πολιτικά εχθρικό προμηθευτή και ένα εγχώριο κοίτασμα που έκλεισε με έναν φιλικό προμηθευτή, ο οποίος όμως έχει ήδη εξαντλήσει τα περιθώρια παραγωγής του.
Δεν υπάρχει μια επόμενη Νορβηγία που θα μπορούσε να καλύψει το κενό.
Τα αποθέματα φυσικού αερίου δεν αποτελούν μόνιμη λύση
Υπάρχει και ένα ακόμη πρόβλημα, το οποίο συχνά παραβλέπεται στις αναλύσεις για την ενεργειακή επάρκεια: η φυσική διάρκεια αποθήκευσης του φυσικού αερίου.
Σύμφωνα με τον Carlin, το αποθηκευμένο φυσικό αέριο δεν μπορεί να παραμένει επ' αόριστον διαθέσιμο. Τα μόρια του αερίου παραμένουν χρήσιμα για περίπου έξι έως εννέα μήνες.
Αυτό σημαίνει ότι το σύστημα αποθήκευσης πρέπει να αναπληρώνεται κάθε χρόνο, διαρκώς και χωρίς διακοπή, μέσω μιας αγοράς στην οποία η Ευρώπη χάνει ολοένα και περισσότερο τον ανταγωνισμό.
Τα αποθέματα, επομένως, δεν αποτελούν μια μόνιμη ενεργειακή ασπίδα. Είναι ένας μηχανισμός που πρέπει να ανανεώνεται συνεχώς.
Το πρόβλημα έχει και συγκεκριμένη προθεσμία.
Οι ευρωπαϊκοί κανόνες που θεσπίστηκαν μετά το 2022 προέβλεπαν στόχο πλήρωσης των αποθηκών φυσικού αερίου κατά 90% έως την 1η Νοεμβρίου. Στη συνέχεια, ο στόχος τροποποιήθηκε με μεγαλύτερη ευελιξία για την περίοδο 2025-2027.
Τα διαγράμματα του Carlin έδειχναν ότι τα αποθέματα βρίσκονταν περίπου στο 70%, ενώ απέμεναν έξι εβδομάδες μέχρι την προθεσμία.
Ανεξάρτητες αναλύσεις της πορείας των αποθεμάτων εκτιμούσαν ότι το ποσοστό θα μπορούσε να φτάσει περίπου στο 77% έως την 1η Νοεμβρίου.
Η διαφορά ανάμεσα σε μια δύσκολη κατάσταση και μια ενεργειακή κρίση, ωστόσο, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις καιρικές συνθήκες.
Ο Carlin είναι ακόμη πιο κατηγορηματικός ως προς την επίτευξη του στόχου: «Δεν πρόκειται να συμβεί».
Θα μπορούσε το LNG να καλύψει το κενό;
Η απάντηση είναι ότι η Ευρώπη χάνει τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα φορτία, ενώ σε αντίθεση με το διασυνδεδεμένο δίκτυο αγωγών των ΗΠΑ, η ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου εξαρτάται από περιορισμένο αριθμό πηγών προμήθειας.
Κάθε μία από αυτές μπορεί πλέον να αποτελέσει ένα κρίσιμο σημείο αστοχίας.
Μία χώρα βρίσκεται στο επίκεντρο όλων αυτών των προβλημάτων, καθώς επέλεξε να μην έχει επαρκή ενεργειακά αποθέματα ασφαλείας.
Το βρετανικό ενεργειακό αδιέξοδο – Το χάσμα του 166%
Το ενεργειακό μείγμα του Ηνωμένου Βασιλείου, σύμφωνα με τον Carlin, διαμορφώνεται περίπου ως εξής:
Το 40% προέρχεται από φυσικό αέριο της Νορβηγίας.
Το 43%-45% προέρχεται από εγχώρια κοιτάσματα της Σκωτίας και της Βόρειας Θάλασσας, μέσω των εγκαταστάσεων Easington και St. Fergus.
Περίπου το 10% καλύπτεται από αμερικανικό LNG.
Το Κατάρ, το οποίο το 2010 κάλυπτε περίπου το 20% των βρετανικών προμηθειών, σήμερα δεν συνεισφέρει καθόλου.
Η Βρετανία εγκατέλειψε σταδιακά τη δική της βιομηχανία φυσικού αερίου και οργάνωσε την ενεργειακή της τροφοδοσία με βάση τη συνεχή ροή εισαγωγών, αντί να διατηρεί επαρκή αποθέματα ασφαλείας.
Η Βρετανία διαθέτει αποθέματα για μόλις λίγες ημέρες
Το μεγαλύτερο πρόβλημα εντοπίζεται στις αποθήκες φυσικού αερίου.
«Το Ηνωμένο Βασίλειο στην πραγματικότητα δεν διαθέτει αποθέματα», αναφέρει ο Carlin.
Η διατύπωση είναι σχεδόν ακριβής, καθώς η αξιοποιήσιμη αποθηκευτική δυναμικότητα αντιστοιχεί περίπου στο 5% της κατανάλωσης.
Η χώρα διέθετε παλαιότερα την εγκατάσταση Rough, ένα εξαντλημένο κοίτασμα φυσικού αερίου στα ανοικτά των ακτών του Yorkshire, το οποίο μπορούσε να καλύψει περίπου έξι έως επτά ημέρες της εθνικής κατανάλωσης.
Η Centrica έκρινε ότι η διατήρησή του σε λειτουργία ήταν υπερβολικά δαπανηρή και το έθεσε εκτός λειτουργίας το 2017.
Η εγκατάσταση επαναλειτούργησε εν μέρει το 2022, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, όταν έγινε εμφανές πόσο προβληματική ήταν η προηγούμενη απόφαση.
Έκτοτε, ο διευθύνων σύμβουλος της Centrica, Chris O’Shea, έχει προειδοποιήσει ότι η εγκατάσταση κινδυνεύει να οδηγηθεί ξανά σε οριστική παύση λειτουργίας, εάν δεν υπάρξει κρατική στήριξη.
Μάλιστα, έχει χαρακτηρίσει το μέλλον της ως «πολιτική απόφαση».
Με άλλα λόγια, μια χώρα 68 εκατ. κατοίκων στηρίζει τη θέρμανση των νοικοκυριών της σε αποθέματα που επαρκούν, στην καλύτερη περίπτωση, για περίπου μία εβδομάδα.
Γιατί η Βρετανία κινδυνεύει με ενεργειακό σοκ
Οι συνέπειες είναι άμεσες.
Ένα τόσο μεγάλο μέρος των βρετανικών προμηθειών φτάνει μέσω συνεχούς ροής αγωγών, ώστε μια διακοπή σε έναν νορβηγικό ή έναν αγωγό της Βόρειας Θάλασσας θα μπορούσε, σύμφωνα με τον Carlin, να προκαλέσει καταστροφικές συνέπειες.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: «Το Ηνωμένο Βασίλειο θα καταστραφεί».
Η εξάρτηση από τις άμεσες εισαγωγές αναγκάζει τη χώρα να αγοράζει φυσικό αέριο από την αγορά άμεσης παράδοσης (spot market), η οποία βρίσκεται σε κατάσταση έντονης οπισθοδρομικής διάρθρωσης τιμών (backwardation).
Πρακτικά, η Βρετανία αναγκάζεται να αγοράζει όποια ποσότητα χρειάζεται, στην τιμή που διαμορφώνεται κάθε στιγμή, ανεξάρτητα από το πόσο υψηλό μπορεί να είναι το κόστος κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
Οι τιμές φυσικού αερίου αυξάνονται έως και 185%
Σύμφωνα με την ανάλυση του Carlin, οι τιμές φυσικού αερίου στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν αυξηθεί περίπου κατά 170% από την αρχή του έτους, ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση η αύξηση φτάνει το 185%.
Όταν ο αρθρογράφος τον ρώτησε εάν είναι σωστό να ειπωθεί ότι η Ευρώπη πληρώνει πλέον δεκαπλάσια τιμή σε σχέση με την περίοδο πριν από την απομάκρυνσή της από το ρωσικό φυσικό αέριο, η απάντησή του ήταν ακόμη πιο δραματική:
«Όχι. Πληρώνετε 20 φορές περισσότερο».
Περίπου το 84% της θέρμανσης των κατοικιών στο Ηνωμένο Βασίλειο βασίζεται στο φυσικό αέριο, ενώ το ίδιο καύσιμο χρησιμοποιείται ευρέως και στη βιομηχανία, καθώς και στην ταυτόχρονη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας.
Επομένως, δεν πρόκειται για μια δευτερεύουσα ενεργειακή εισροή, αλλά για βασικό πυλώνα της οικονομίας.
Το μαθηματικό αδιέξοδο του πλαφόν στην ενέργεια
Εδώ βρίσκεται το πιο κρίσιμο σημείο της ανάλυσης.
Οι μέσοι ετήσιοι λογαριασμοί ενέργειας των βρετανικών νοικοκυριών ανέρχονταν περίπου στις 3.000 λίρες πέρυσι.
Με βάση τους υπολογισμούς του Carlin, το πραγματικό τεχνικό κόστος προμήθειας της ίδιας ποσότητας ενέργειας για το τρέχον έτος διαμορφώνεται πλέον στις 6.000 έως 8.000 λίρες ανά νοικοκυριό.
Ωστόσο, το ανώτατο όριο τιμών ενέργειας (price cap), το οποίο είχε θεσπιστεί ως μηχανισμός προστασίας των καταναλωτών επί κυβέρνησης Theresa May, αυξήθηκε μόλις κατά 4%.
Η εικόνα είναι αποκαλυπτική:
Το κόστος των ενεργειακών εισροών αυξάνεται κατά 170%.
Οι τιμές που επιβαρύνουν τα νοικοκυριά αυξάνονται μόλις κατά 4%.
Η διαφορά μεταξύ των δύο ποσοστών είναι 166 ποσοστιαίες μονάδες κόστους, οι οποίες είναι υπαρκτές και πραγματικές και κάποιος πρέπει να τις επωμιστεί.
«Κάποιος πρέπει να απορροφήσει το υπόλοιπο 166%», επισημαίνει ο Carlin.
Υπάρχουν μόνο δύο επιλογές.
Εάν οι εταιρείες προμήθειας ενέργειας απορροφήσουν τη διαφορά, κινδυνεύουν να χρεοκοπήσουν. Η κατάρρευση των προμηθευτών θα μπορούσε να οδηγήσει σε πραγματικές ελλείψεις και σε μια αλυσιδωτή διαδικασία μεταφοράς των πελατών τους στις εταιρείες που θα εξακολουθούν να λειτουργούν, με ακόμη υψηλότερα τιμολόγια.
Εάν, από την άλλη πλευρά, το κόστος αναληφθεί από το βρετανικό υπουργείο Οικονομικών, τότε θα μεταφερθεί στα δημόσια οικονομικά μιας κυβέρνησης που ήδη δανείζεται με ρυθμό κοντά στο 5% του ΑΕΠ.
Το πλαφόν προστατεύει θεωρητικά τα νοικοκυριά. Στην πράξη, όμως, λειτουργεί ως μηχανισμός αναβολής της πληρωμής, μετατρέποντας έναν ενεργειακό λογαριασμό σε κρατική δημοσιονομική υποχρέωση.
Ο Carlin διατυπώνει επίσης δύο επισημάνσεις για την ευρύτερη περιοχή.
Αναρωτιέται γιατί το Ηνωμένο Βασίλειο δεν επαναλειτουργεί τις μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από άνθρακα που έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας.
Η Γαλλία εμφανίζεται λιγότερο εξαρτημένη από το φυσικό αέριο χάρη στο πυρηνικό της δυναμικό, ωστόσο, όπως σημειώνει, «δεν μπορείς να πιέζεις τους πυρηνικούς αντιδραστήρες της πέρα από ένα συγκεκριμένο όριο».
Κατά την εκτίμησή του, η Γερμανία και η Ολλανδία βρίσκονται σε εξίσου δύσκολη θέση.
Το χάσμα του 166% οδηγεί τελικά σε ένα σημείο: στο δημόσιο χρέος.
Η ενεργειακή κρίση μετατρέπεται σε κρίση κρατικού χρέους
Το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται ήδη υπό δημοσιονομική πίεση, πριν ακόμη φτάσουν οι λογαριασμοί του χειμώνα.
Το δημόσιο χρέος προσεγγίζει το 100% του ΑΕΠ.
Παράλληλα, το χαρτοφυλάκιο κρατικών ομολόγων (gilts) χαρακτηρίζεται από ασυνήθιστα μεγάλη μέση διάρκεια, περίπου 14 έτη, σε μια περίοδο κατά την οποία ο πληθυσμός γηράσκει και οι δημοσιονομικές απαιτήσεις αυξάνονται.
Ο Carlin επισημαίνει ότι το Γραφείο Διαχείρισης Χρέους του Ηνωμένου Βασιλείου (Debt Management Office) μειώνει τη διάρκεια των εκδόσεων και διαθέτει στην αγορά μακροπρόθεσμα ομόλογα.
Αυτό σημαίνει ότι το βρετανικό Δημόσιο αναλαμβάνει μεγαλύτερο κίνδυνο αναχρηματοδότησης του χρέους του σε μια περίοδο αυξημένων επιτοκίων.
Όπως περιγράφει ο ίδιος το δίλημμα, η χώρα ενδέχεται να χρειαστεί να επιλέξει ανάμεσα στην αγορά ομολόγων από τη μία πλευρά και το Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS) και το συνταξιοδοτικό σύστημα από την άλλη.
Οι αποδόσεις των ομολόγων προκαλούν ανησυχία
Η Γαλλία να δανείζεται ακριβότερα από την Ιταλία δεν αποτελεί τη συνήθη ιστορική εικόνα των ευρωπαϊκών αγορών.
Αυτό δείχνει ότι οι επενδυτές επαναξιολογούν τον κίνδυνο των κρατών και πλέον εντάσσουν σε αυτή την κατηγορία ανησυχιών ακόμη και τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρωζώνης.
Οι προβλέψεις για την ανάπτυξη επιδεινώνονται
Οι προβλέψεις για την οικονομική ανάπτυξη παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), όπως τα επικαλείται ο Carlin, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι οικονομίες της βορειοανατολικής Ευρώπης βρίσκονται αντιμέτωπες με αρνητικούς ρυθμούς ανάπτυξης.
Παράλληλα, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία κατέγραψαν αρνητική μεταβολή του ΑΕΠ κατά το δεύτερο τρίμηνο του 2026.
Άλλοι αναλυτές, ωστόσο, τοποθετούν την ανάπτυξη των ίδιων οικονομιών στο μηδέν ή στο 0,1%.
Ο Carlin αντιμετωπίζει τη διαφορά αυτή ως δευτερεύουσα, επισημαίνοντας ότι το πραγματικό ζήτημα δεν είναι το ακριβές μέγεθος της ύφεσης, αλλά η κατεύθυνση της οικονομίας.
«Εάν αυτό συμβεί στη Γερμανία, θα μπορούσε να είναι μοιραίο», αναφέρει.
Και η διατύπωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η Γερμανία αποτελεί τον βασικό δημοσιονομικό πυλώνα της Ευρωζώνης.
Το ντόμινο που απειλεί τις αγορές ομολόγων
Ο μηχανισμός μετάδοσης της κρίσης είναι συγκεκριμένος.
Εάν κυβερνήσεις που ήδη αντιμετωπίζουν υπέρογκο δημόσιο χρέος αναγκαστούν να δανειστούν ακόμη περισσότερο, προκειμένου να προστατεύσουν τους πληθυσμούς τους από το ενεργειακό κόστος του χειμώνα, η προσφορά κρατικών ομολόγων θα αυξηθεί.
Αυτό θα συμβεί σε μια αγορά που ήδη απαιτεί αποδόσεις της τάξης του 5%.
«Θα δείτε τις αποδόσεις να εκτοξεύονται», προειδοποιεί ο Carlin.
Η σύγκριση που γίνεται είναι με την κρίση των PIIGS της δεκαετίας του 2010, μόνο που αυτή τη φορά το πρόβλημα θα εκδηλωθεί εντός της ομάδας των G7 και θα μπορούσε να μεταδοθεί στις αμερικανικές αγορές μέσω της αλληλεξάρτησης του διεθνούς συστήματος ομολόγων.
Σε ό,τι αφορά τα επιτόκια, ο Carlin εκτιμά ότι οι αγορές θεωρούν πως ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ υπολείπεται των εξελίξεων κατά περίπου 100 μονάδες βάσης.
Κατά την άποψή του, οι αποδόσεις δεν θα σταματήσουν στο 5%, ενώ εάν ξεπεράσουν το 5,25%, «τότε ξεκινά μια εντελώς διαφορετική κούρσα».
Το εύρος-στόχος των επιτοκίων της Federal Reserve, που βρίσκεται στο 3,5%-3,75%, δεν αρκεί για να ελέγξει αυτή τη δυναμική.
«Το επιτόκιο της Fed δεν καθορίζει από μόνο του τι συμβαίνει στην αμερικανική οικονομία», σημειώνει.
Καθοριστικοί παράγοντες είναι το κόστος του ιδιωτικού δανεισμού, το δημόσιο χρέος και η δυνατότητα αναχρηματοδότησης των υποχρεώσεων.
«Όλα αυτά θυμίζουν τη δεκαετία του 1970, αλλά σε πολλαπλάσια ένταση», υποστηρίζει.
Γιατί οι κεντρικές τράπεζες δεν μπορούν να επαναλάβουν το 2008 και το 2020
Το εύλογο ερώτημα είναι εάν οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να εφαρμόσουν ξανά τις πολιτικές που ακολούθησαν το 2008 και το 2020, δηλαδή να αντιμετωπίσουν την κρίση μέσω της ποσοτικής χαλάρωσης (QE).
Η απάντηση του Carlin είναι αρνητική.
Το επιχείρημά του έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ακόμη και για όσους θεωρούν ότι η προσέγγισή του είναι υπερβολικά απαισιόδοξη.
Οι κρίσεις του 2008 και του 2020 ήταν κρίσεις πιστώσεων και ρευστότητας. Η δημιουργία χρήματος και η αγορά ομολόγων μπορούν να αντιμετωπίσουν τέτοιου είδους προβλήματα.
Η σημερινή κρίση, όμως, είναι ενεργειακή.
Δεν μπορείς να τυπώσεις ντίζελ.
Μια κεντρική τράπεζα μπορεί να αγοράζει ομόλογα και να συγκρατεί τις αποδόσεις τους, αλλά δεν μπορεί να γεμίσει τις αποθήκες φυσικού αερίου ούτε να επαναλειτουργήσει ένα διυλιστήριο.
Επιπλέον, η αγορά ομολόγων σε μια περίοδο κατά την οποία ο πληθωρισμός τροφοδοτείται από το ενεργειακό κόστος θα μπορούσε να επαναφέρει τις συνθήκες της δεκαετίας του 1970, όχι πλέον ως απλή ιστορική αναλογία αλλά ως πραγματική οικονομική απειλή.
Ο Carlin θεωρεί επίσης ότι τα περιθώρια παρέμβασης έχουν πλέον περιοριστεί σημαντικά, επικαλούμενος την Ιαπωνία ως παράδειγμα της κατάληξης μιας τέτοιας πορείας.
Το πραγματικό διακύβευμα για την Ευρώπη
Η ενεργειακή ασφυξία και η πίεση στο δημόσιο χρέος αποτελούν δύο διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας κρίσης.
Η Ευρώπη πέρασε 15 χρόνια μετατρέποντας την εγχώρια ενεργειακή παραγωγή σε εξάρτηση από εισαγωγές, με την παραδοχή ότι οι προμήθειες θα είναι πάντοτε διαθέσιμες.
Αυτή η παραδοχή αποδεικνύεται πλέον λανθασμένη.
Το ασφάλιστρο που δημιουργεί η έλλειψη ενεργειακής προσφοράς μεταφέρεται σταδιακά, μέσω των ανώτατων ορίων τιμών λιανικής και των ισολογισμών των εταιρειών προμήθειας, στις κυβερνήσεις που δεν διαθέτουν πλέον επαρκή δημοσιονομικά περιθώρια για να απορροφήσουν το κόστος.
Το εάν η κρίση θα οδηγήσει σε χρεοκοπίες ενεργειακών εταιρειών, σε κρατικές διασώσεις ή σε εκτόξευση των αποδόσεων των ομολόγων, αναγκάζοντας τις κυβερνήσεις να επιλέξουν ανάμεσα στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και τις δημόσιες υπηρεσίες, είναι το βασικό ερώτημα που θα απαντηθεί τον φετινό χειμώνα.
Οι κερδισμένοι είναι σχετικά εύκολο να εντοπιστούν: οι ιδιοκτήτες διυλιστηρίων που εξακολουθούν να λειτουργούν, οι πλοιοκτήτες, οι παραγωγοί αργού πετρελαίου και οι αγοραστές που μπορούν να προσφέρουν υψηλότερες τιμές από την Ευρώπη, κυρίως στην Ασία.
Αντίθετα, οι μεγάλοι χαμένοι είναι τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά που προστατεύονται από πλαφόν τιμών, οι εταιρείες ενέργειας του Ηνωμένου Βασιλείου που καλούνται να απορροφήσουν τη διαφορά του 166%, τα υπουργεία Οικονομικών που αναχρηματοδοτούν χρέος με επιτόκια κοντά στο 5% και κάθε κυβέρνηση της ομάδας G7 που θα χρειαστεί να δανειστεί για να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες του χειμώνα.
Οι δείκτες που θα αποκαλύψουν την πραγματική έκταση της κρίσης
Υπάρχουν συγκεκριμένοι δείκτες που μπορούν να αποκαλύψουν εάν το απαισιόδοξο σενάριο θα επιβεβαιωθεί.
Πρώτος είναι το περιθώριο διύλισης του ντίζελ (crack spread). Ο ίδιος ο Carlin θεωρεί ότι εάν υποχωρήσει κάτω από τα 30 δολάρια ανά βαρέλι, η βασική εκτίμηση της ανάλυσης θα αποδυναμωθεί σημαντικά.
Δεύτερος δείκτης είναι η πορεία των αποθεμάτων φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση ενόψει της 1ης Νοεμβρίου.
Τρίτος είναι η απόδοση του βρετανικού 10ετούς ομολόγου, καθώς και η ζήτηση στις δημοπρασίες των κρατικών τίτλων, όταν το πραγματικό κόστος του ενεργειακού πλαφόν αρχίσει να επιβαρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό.
Τέταρτος είναι οι ροές φυσικού αερίου από τη Νορβηγία. Οποιαδήποτε υποχώρηση κάτω από τα σημερινά επίπεδα θα αποτελούσε σημαντική ένδειξη επιδείνωσης.
Πέμπτος είναι ο καιρός. Ο ίδιος ο Carlin αναγνωρίζει ότι οι καιρικές συνθήκες αποτελούν τον σημαντικότερο παράγοντα αβεβαιότητας. Ένας ήπιος χειμώνας θα μπορούσε να μετριάσει σημαντικά την πίεση στο ενεργειακό σύστημα του Ηνωμένου Βασιλείου.
Τέλος, κρίσιμη είναι η κατάσταση στον Περσικό Κόλπο, καθώς η εκτίμηση για απώλεια 4-5 εκατ. βαρελιών ημερήσιας δυναμικότητας αποτελεί εκτίμηση ενός επαγγελματία της αγοράς και όχι ανεξάρτητα επιβεβαιωμένο μέγεθος. Η πραγματική παραγωγή θα εξαρτηθεί από το τι θα επιτρέψουν οι πολεμικές επιχειρήσεις και οι πυραυλικές επιθέσεις.
www.bankingnews.gr
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον στις τιμές ενέργειας, αλλά απειλεί να μεταφερθεί στις κρατικές οικονομίες, στις αγορές ομολόγων και στη δημοσιονομική σταθερότητα.
Για το μεγαλύτερο μέρος της δεκαετίας του 1990, ένα διυλιστήριο κέρδιζε περίπου 10 δολάρια για κάθε βαρέλι αργού πετρελαίου που επεξεργαζόταν για την παραγωγή ντίζελ.
Σε μια καλή ημέρα, το περιθώριο κέρδους μπορούσε να φτάσει τα 15 δολάρια.
Το συγκεκριμένο μέγεθος είναι γνωστό ως περιθώριο διύλισης (crack spread) και αποτυπώνει τη διαφορά μεταξύ της τιμής του τελικού προϊόντος και της τιμής του αργού πετρελαίου από το οποίο παράγεται.
Σήμερα, το περιθώριο αυτό έχει ξεπεράσει τα 100 δολάρια ανά βαρέλι, καταγράφοντας ιστορικό ρεκόρ, σύμφωνα με στοιχεία που επιβεβαιώνει το Bloomberg.
Οι τιμές έχουν κινηθεί μεταξύ 100 και 113 δολαρίων, δηλαδή σε επίπεδα δεκαπλάσια του ιστορικού μέσου όρου.
Πρόκειται για μια πρωτοφανή εξέλιξη στην αγορά του ντίζελ, ενός καυσίμου απολύτως απαραίτητου για τη λειτουργία της παγκόσμιας οικονομίας.
Ο Peter Carlin, συνσυγγραφέας του βιβλίου A Pocketbook of Gold, είχε προειδοποιήσει ήδη από τον Ιούλιο ότι η αγορά ντίζελ θα μπορούσε να προκαλέσει κατάρρευση της παγκόσμιας οικονομίας.
Όσα τότε ακούγονταν υπερβολικά απαισιόδοξα, τον Σεπτέμβριο αποκτούν διαφορετική διάσταση.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι από πού θα προμηθευτεί η Ευρώπη ντίζελ και φυσικό αέριο τον φετινό χειμώνα.
Η απάντηση οδηγεί σε διυλιστήρια που βρίσκονται υπό πολεμική απειλή, σε ένα νορβηγικό δίκτυο αγωγών που λειτουργεί ήδη στο ανώτατο όριο των δυνατοτήτων του και σε ένα βρετανικό πλαφόν τιμών που δεν μπορεί να καλύψει το πραγματικό κόστος ενέργειας.
Στο τέλος αυτής της αλυσίδας βρίσκεται η αγορά κρατικών ομολόγων.
Το ντίζελ, η αχίλλειος πτέρνα της παγκόσμιας οικονομίας
Το ντίζελ αποτελεί το καύσιμο πάνω στο οποίο στηρίζεται η πραγματική οικονομία.
Όπως επισημαίνει ο Peter Carlin, «ολόκληρη η οικονομία λειτουργεί στην πραγματικότητα με ντίζελ, ακόμη περισσότερο απ' ό,τι με βενζίνη».
Η διαπίστωση αυτή εξηγείται από τον ρόλο του συγκεκριμένου καυσίμου στις μεταφορές και στη βιομηχανική παραγωγή. Τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων, τα φορτηγά μεγάλων αποστάσεων, οι γεωργικές μηχανές συγκομιδής, οι εμπορευματικοί σιδηρόδρομοι και ο κατασκευαστικός εξοπλισμός εξαρτώνται από το ντίζελ.
Η βενζίνη εξυπηρετεί κυρίως τις μετακινήσεις των πολιτών. Το ντίζελ κινεί σχεδόν όλα τα υπόλοιπα.
Όταν το κόστος παραγωγής του εκτοξεύεται, η επιβάρυνση μεταφέρεται στις τιμές σχεδόν κάθε φυσικού αγαθού που διακινείται στην οικονομία.
Η Ευρώπη εγκατέλειψε τη διύλιση και αύξησε την εξάρτησή της
Πώς, όμως, φτάσαμε σε αυτή την εκρηκτική κατάσταση;
Η πρώτη απάντηση είναι ότι η Ευρώπη πέρασε περίπου 15 χρόνια περιορίζοντας συστηματικά τη δική της παραγωγική δυναμικότητα.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Carlin, πριν από 15 χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιπροσώπευε περίπου το 23% της παγκόσμιας παραγωγής διυλισμένων προϊόντων και μεσαίων αποσταγμάτων πετρελαίου. Σήμερα, το αντίστοιχο ποσοστό έχει περιοριστεί περίπου στο 12%.
Τα ιστορικά στοιχεία επιβεβαιώνουν την κατεύθυνση αυτής της μεταβολής.
Η δυναμικότητα διύλισης στην Ευρώπη υποχώρησε από περίπου 117 διυλιστήρια, με ετήσια δυναμικότητα 809 εκατ. τόνων το 2009, σε 85 διυλιστήρια και 648 εκατ. τόνους το 2024. Πρόκειται για μείωση περίπου 20%.
Η Argus έχει επίσης καταγράψει αυτή τη συρρίκνωση, αποδίδοντάς την στο αυξημένο κόστος εκπομπών άνθρακα, στις προβλέψεις για τη μελλοντική ζήτηση και στο πολιτικό και ρυθμιστικό περιβάλλον που δεν έδειχνε ιδιαίτερη διάθεση να διατηρήσει τις ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις διύλισης.
Η παραγωγική δυναμικότητα, ωστόσο, δεν εξαφανίστηκε. Μεταφέρθηκε σε άλλες περιοχές.
Οι χώρες του Περσικού Κόλπου δημιούργησαν τα διυλιστήρια που έκλεισε η Ευρώπη, σε πολλές περιπτώσεις μέσω κοινοπραξιών με εταιρείες που δραστηριοποιούνταν προηγουμένως στην ευρωπαϊκή αγορά.
Ενδεικτικά:
Το διυλιστήριο YASREF στη Yanbu της Σαουδικής Αραβίας έχει δυναμικότητα περίπου 430.000 βαρελιών ημερησίως και λειτουργεί σε συνεργασία με τη Sinopec.
Το SATORP στη Jubail διαθέτει δυναμικότητα περίπου 460.000 βαρελιών ημερησίως, με τη συμμετοχή της TotalEnergies.
Το SAMREF έχει δυναμικότητα περίπου 400.000 βαρελιών ημερησίως και συνδέεται με την ExxonMobil.
Το Petro Rabigh διαθέτει αντίστοιχη δυναμικότητα, με τη συμμετοχή της Sumitomo.
Τα στοιχεία αυτά περιλαμβάνονται στα ενημερωτικά δελτία που έχουν δημοσιεύσει οι ίδιες οι σαουδαραβικές αρχές.
Κατά την εκτίμηση του Carlin, οι χώρες του Περσικού Κόλπου συγκεντρώνουν περίπου το 50% της παγκόσμιας δυναμικότητας επεξεργασίας όξινου αργού πετρελαίου για την παραγωγή μεσαίων αποσταγμάτων.
Με άλλα λόγια, η Ευρώπη δεν σταμάτησε να καταναλώνει ντίζελ. Απλώς ανέθεσε την παραγωγή του σε μια από τις πιο γεωπολιτικά ευαίσθητες περιοχές του πλανήτη.
Οι πολεμικές συγκρούσεις πλήττουν την παραγωγή του Περσικού Κόλπου
Η δεύτερη αιτία της κρίσης είναι ότι αυτή η παραγωγική δυναμικότητα έχει πλέον υποστεί σοβαρές ζημιές.
Το διυλιστήριο στη Yanbu έχει δεχθεί επιθέσεις στο παρελθόν, τις οποίες ο Carlin αποδίδει πιθανώς σε πύραυλο των Houthis.
Η δική του εκτίμηση, την οποία ο αρθρογράφος διευκρινίζει ότι δεν έχει κατορθώσει να επιβεβαιώσει ανεξάρτητα, είναι ότι πολεμικές επιχειρήσεις έχουν θέσει εκτός λειτουργίας ή έχουν περιορίσει 4 έως 5 εκατ. βαρέλια ημερήσιας δυναμικότητας παραγωγής μεσαίων αποσταγμάτων στην περιοχή.
Μάλιστα, όπως υποστηρίζει, η πραγματική ποσότητα που εξακολουθεί να διακινείται μπορεί να είναι μικρότερη από 1 εκατ. βαρέλια ημερησίως.
Το ακριβές μέγεθος των απωλειών παραμένει αβέβαιο και μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανάλογα με την πηγή.
Ωστόσο, τα πρωτοφανή περιθώρια διύλισης επιβεβαιώνουν την κατεύθυνση της κρίσης. Δεν είναι δυνατόν να καταγράφεται περιθώριο 100 δολαρίων ανά βαρέλι εξαιτίας απλώς απαισιόδοξων εκτιμήσεων. Αυτό συμβαίνει επειδή τα φυσικά αποθέματα και οι ποσότητες καυσίμων που απαιτούνται από την αγορά δεν φτάνουν στους αγοραστές.
Εάν η παραγωγική δυναμικότητα του Περσικού Κόλπου έχει περιοριστεί, κάποιος άλλος πρέπει να καλύψει το κενό.
Και αυτή η εναλλακτική βρίσκεται ουσιαστικά σε μία μόνο περιοχή: στις ακτές του Κόλπου του Μεξικού στις ΗΠΑ.
Οι ΗΠΑ λειτουργούν στα όρια των δυνατοτήτων τους
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν κατασκευάσει νέο διυλιστήριο εδώ και περίπου 50 χρόνια.
Οι υφιστάμενες εγκαταστάσεις έχουν επεκταθεί και εκσυγχρονιστεί, ωστόσο η παραγωγή ντίζελ και βενζίνης έχει παραμείνει ουσιαστικά στάσιμη, παρά την αύξηση του πληθυσμού.
Επομένως, το διαθέσιμο περιθώριο παραγωγικής δυναμικότητας του αμερικανικού συστήματος διύλισης έχει εδώ και χρόνια απορροφηθεί από την εγχώρια ζήτηση.
Το μεγαλύτερο βάρος πέφτει πλέον στα διυλιστήρια των ακτών του Κόλπου του Μεξικού, τα οποία λειτουργούν σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα δυναμικότητας.
«Το σύστημα διύλισης των ΗΠΑ στον Κόλπο του Μεξικού στηρίζει πλέον ολόκληρο τον κόσμο όσον αφορά το ντίζελ», υποστηρίζει ο Carlin.
Τα διαθέσιμα στοιχεία ενισχύουν σε σημαντικό βαθμό αυτή την εκτίμηση.
Η συνήθης αξιοποίηση της δυναμικότητας των αμερικανικών διυλιστηρίων κυμαίνεται μεταξύ 83% και 96%, με τα επίπεδα λίγο πάνω από το 90% να θεωρούνται τυπικά κατά τη θερινή περίοδο αυξημένης ζήτησης βενζίνης.
Ωστόσο, τα εβδομαδιαία στοιχεία της αμερικανικής Υπηρεσίας Ενέργειας (EIA) δείχνουν πρόσφατα ποσοστά λειτουργίας 94%-98% σε εθνικό επίπεδο, ενώ τα διυλιστήρια στον Κόλπο του Μεξικού κινούνται συχνά στο 96%-98%.
Ο Carlin αναφέρεται σε παρατεταμένη λειτουργία στο 97%-98% επί εβδομάδες ή ακόμη και μήνες.
Πρόκειται για επίπεδα που συνήθως παρατηρούνται σε περιόδους έκτακτης ανάγκης και όχι ως μόνιμη κατάσταση λειτουργίας.
Ένα παλαιό και σύνθετο βιομηχανικό σύστημα, το οποίο λειτουργεί στο 98% της ονομαστικής του δυναμικότητας, δεν μπορεί να διατηρηθεί επ' αόριστον χωρίς προβλήματα.
Οι απρογραμμάτιστες διακοπές λειτουργίας αποτελούν πλέον ζήτημα χρόνου, ενώ δεν υπάρχει επαρκής εφεδρική παραγωγική δυναμικότητα για να καλύψει τυχόν απώλειες.
Οι εξαγωγές ντίζελ των ΗΠΑ και η εξάρτηση της Ευρώπης
Παρά την πίεση στο αμερικανικό σύστημα διύλισης, οι ΗΠΑ εξάγουν περίπου 1,9 εκατ. βαρέλια ντίζελ ημερησίως, αριθμό που ο Carlin χαρακτηρίζει εξωπραγματικό.
Σύμφωνα με την ανάλυσή του, οι εξαγωγές κατευθύνονται κυρίως:
250.000 έως 300.000 βαρέλια ημερησίως προς την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Περίπου 450.000 βαρέλια ημερησίως προς το Μεξικό.
Περίπου 300.000 βαρέλια ημερησίως προς τη Βραζιλία.
Οι συγκεκριμένες διμερείς κατανομές αποτελούν εκτιμήσεις του Carlin, ενώ η EIA καταγράφει το συνολικό μέγεθος των εξαγωγών.
Το συμπέρασμα είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό: η Ευρώπη, η οποία έκλεισε περίπου το ένα πέμπτο της δυναμικότητας διύλισής της, λαμβάνει πλέον ένα σχετικά μικρό μερίδιο από την έκτακτη προσφορά καυσίμων που μπορεί να διαθέσει το μοναδικό μεγάλο σύστημα διύλισης με διαθέσιμες ποσότητες.
Υπάρχει, μάλιστα, ακόμη μία παράμετρος που συχνά παραβλέπεται.
Το ντίζελ παράγεται από όξινο ή βαρύ αργό πετρέλαιο.
Αντίθετα, το ελαφρύ αργό πετρέλαιο σχιστολιθικής προέλευσης των ΗΠΑ δεν είναι κατάλληλο για την ίδια παραγωγική διαδικασία, σύμφωνα με τον Carlin.
Αυτό σημαίνει ότι τα διυλιστήρια του Κόλπου του Μεξικού χρειάζονται τις ίδιες ποσότητες όξινου αργού που διεκδικούν και οι ασιατικές οικονομίες.
Επομένως, ο ανταγωνισμός δεν αφορά μόνο την παραγωγική δυναμικότητα, αλλά και την πρώτη ύλη.
Θα μπορούσε η Ουάσιγκτον να απαγορεύσει τις εξαγωγές ντίζελ, προκειμένου να προστατεύσει την εγχώρια αγορά;
Η Ρωσία έχει εφαρμόσει ανάλογες πρακτικές.
Ωστόσο, σύμφωνα με την εκτίμηση του Carlin, εάν οι ΗΠΑ προχωρούσαν σε μια τέτοια κίνηση, θα προκαλούσαν ισχυρό πλήγμα στην παγκόσμια οικονομία, με τις ευρωπαϊκές οικονομίες να δέχονται πρώτες τις συνέπειες.
Προς το παρόν, ο υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Chris Wright, έχει δηλώσει ότι δεν υπάρχει πρόθεση διακοπής των εξαγωγών ντίζελ.
Παράλληλα, δεν υπάρχει δυνατότητα άμεσης λύσης μέσω νέων επενδύσεων. Ένα νέο διυλιστήριο δεν μπορεί να κατασκευαστεί μέσα σε 12 μήνες.
Ο ενεργειακός ανταγωνισμός με την Ασία – Η Ευρώπη χάνει τις δημοπρασίες
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στην περιορισμένη παραγωγή. Υπάρχει και ένας ακόμη παράγοντας: άλλοι αγοραστές είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν περισσότερο για τις ίδιες πρώτες ύλες και τα ίδια ενεργειακά προϊόντα.
Η έλλειψη προσφοράς οδηγεί αναπόφευκτα σε κατανομή των διαθέσιμων ποσοτήτων μέσω των τιμών.
Και η Ευρώπη δεν είναι ο αγοραστής που προσφέρει τα περισσότερα.
Αυτή η διαπίστωση εξηγεί μεγάλο μέρος της σημερινής κατάστασης.
Το LNG κατευθύνεται εκεί όπου οι τιμές είναι υψηλότερες
Ας ξεκινήσουμε από το φυσικό αέριο.
Εάν συγκριθούν οι τιμές του ολλανδικού δείκτη TTF για το υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG), μετά την άφιξή του στην αγορά, με τις τιμές στο λιμάνι της Νέας Υόρκης, και συνυπολογιστούν οι συναλλαγματικές ισοτιμίες, τα τέλη μεταφοράς, οι φόροι και το κόστος ναυτιλίας, προκύπτει, σύμφωνα με τον Carlin, μια διαφορά που μπορεί να φτάσει ακόμη και εννέα φορές.
Παρά τη μεγάλη αυτή διαφορά, οι ασιατικές αγορές εξακολουθούν να προσφέρουν υψηλότερες τιμές από την Ευρώπη για τα διαθέσιμα φορτία.
Έτσι, το LNG που θα μπορούσε να συμβάλει στην αναπλήρωση των ευρωπαϊκών αποθεμάτων κατευθύνεται προς τις αγορές όπου οι τιμές είναι υψηλότερες, δηλαδή κυρίως προς την Ασία.
Η Κίνα πληρώνει υψηλότερα ασφάλιστρα για το πετρέλαιο
Ανάλογη είναι η εικόνα και στην αγορά αργού πετρελαίου.
Τα συμβόλαια φυσικής παράδοσης στο Χρηματιστήριο Μελλοντικής Εκπλήρωσης της Shanghai εμφανίζουν τιμές περίπου 25 δολάρια ανά βαρέλι υψηλότερες από το Brent.
Αυτό μεταφράζεται σε περίπου 50 εκατ. δολάρια επιπλέον κόστος για κάθε φορτίο.
Το κινεζικό σύστημα προμήθειας πετρελαίου βασίζεται στο Murban, στο αργό πετρέλαιο της ADNOC και σε άλλες ποικιλίες όξινου αργού από τον Περσικό Κόλπο.
Πρόκειται για τις ίδιες ποσότητες στις οποίες στηρίζεται και η εναλλακτική αλυσίδα προμήθειας της Ευρώπης.
Ο Carlin, ο οποίος έχει πολυετή εμπειρία στις συγκεκριμένες αγορές, δηλώνει ότι δεν μπορεί να ερμηνεύσει αυτή την υπερτίμηση ως μια φυσιολογική εξέλιξη της αγοράς, αλλά μόνο ως αποτέλεσμα πολεμικών συνθηκών.
Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει:
«Ο ολλανδικός δείκτης φυσικού αερίου TTF, το LNG, το αργό πετρέλαιο και το ντίζελ, όλα έρχονται ταυτόχρονα».
Η ναυτιλία θυμίζει τη δεκαετία του 1970
Η πίεση μεταφέρεται και στη ναυτιλία, δημιουργώντας συνθήκες που θυμίζουν μια διαφορετική εποχή.
Ο Carlin περιγράφει περιπτώσεις κατά τις οποίες εκπρόσωποι της ADNOC προσέγγισαν Έλληνες πλοιοκτήτες, προκειμένου να αγοράσουν πλοία απευθείας, προσφέροντας τιμές κατά 30%-40% υψηλότερες από το κόστος κτήσης τους.
Οι τιμές των πλοίων, τις οποίες αναφέρει ότι προσεγγίζουν τα 250 εκατ. δολάρια, αφορούν μεταχειρισμένα πλοία και θα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως τέτοιες εκτιμήσεις.
Ωστόσο, η κατεύθυνση της αγοράς συμφωνεί με τις ενδείξεις που καταγράφονται στα ναύλα.
Η σύγκριση που γίνεται πλέον στον κλάδο παραπέμπει στην έκρηξη της αγοράς δεξαμενόπλοιων τη δεκαετία του 1970, όταν τα ίδια τα πλοία μετατράπηκαν σε αντικείμενο κερδοσκοπίας.
Ποιοι κερδίζουν από αυτή την κατάσταση;
Οι ιδιοκτήτες διυλιστηρίων, οι ναυτιλιακές εταιρείες και οι παραγωγοί αργού πετρελαίου.
«Ολόκληρος ο υπόλοιπος κόσμος υφίσταται τις συνέπειες», όπως αναφέρει ο Carlin.
Δεν πρόκειται απλώς για μια ρητορική διατύπωση. Είναι η αριθμητική της αγοράς: το αυξημένο περιθώριο κέρδους και το πρόσθετο κόστος πρέπει τελικά να επιβαρύνουν κάποιον.
Η κρίση επεκτείνεται και στα αγροτικά προϊόντα
Ο ίδιος μηχανισμός εμφανίζεται και σε μια δεύτερη αγορά εμπορευμάτων.
Σύμφωνα με τον Carlin, περίπου το 92% της δραστηριότητας των λιμανιών της Μαύρης Θάλασσας που αφορά τη διακίνηση σιταριού από την Ουκρανία και τη Ρωσία έχει χαθεί.
Η εξέλιξη αυτή επιβαρύνει με πρόσθετο κόστος τις χώρες που εξαρτώνται από τις εισαγωγές σιτηρών, όπως η Αίγυπτος, η Ινδία, η Νιγηρία και το Βιετνάμ.
Όταν τα συστήματα εφοδιαστικής αλυσίδας λειτουργούν με τη λογική της παράδοσης ακριβώς τη στιγμή που απαιτείται το προϊόν και ταυτόχρονα χάνονται κρίσιμες εμπορικές οδοί, το κόστος αυξάνεται παντού.
Η αγορά ντίζελ αποτελεί τη μεγαλύτερη και πιο κρίσιμη εκδήλωση ενός φαινομένου που επηρεάζει ταυτόχρονα πολλές αγορές εμπορευμάτων.
Το πρόβλημα στις αγορές ντίζελ και LNG αφορά την προσφορά και τη ζήτηση. Θεωρητικά, οι υψηλότερες τιμές μπορούν να αποκαταστήσουν την ισορροπία.
Ωστόσο, το πρόβλημα του φυσικού αερίου στην Ευρώπη είναι βαθύτερο και δομικό.
Το φυσικό αέριο που δεν πρόκειται να επιστρέψει
Η Ολλανδία διέθετε κάποτε ένα από τα μεγαλύτερα κοιτάσματα φυσικού αερίου στον κόσμο.
Το κοίτασμα Groningen παρήγαγε έως και 79 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου το 2012, εκ των οποίων περίπου 52 δισ. κυβικά μέτρα προέρχονταν μόνο από το κύριο κοίτασμα.
Η ποσότητα αυτή ήταν συγκρίσιμη με το σύνολο της ετήσιας κατανάλωσης της Γερμανίας εκείνη την περίοδο, η οποία ανερχόταν σε περίπου 85 δισ. κυβικά μέτρα.
Στη συνέχεια, όμως, άρχισαν να καταγράφονται σεισμικές δονήσεις.
Ο σεισμός στο Huizinge το 2012, μεγέθους 3,6 βαθμών της κλίμακας Ρίχτερ, ήταν ένας από τους πολλούς σεισμούς που προκλήθηκαν από την ίδια τη διαδικασία εξόρυξης φυσικού αερίου.
Οι δονήσεις προκάλεσαν ζημιές σε χιλιάδες κατοικίες σε ολόκληρη την περιοχή.
Οι πολιτικές συνέπειες ήταν σημαντικές και οδήγησαν σε μια μακρά διαδικασία σταδιακής διακοπής της παραγωγής, η οποία ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 2023.
Σύμφωνα με τον Carlin, η ολλανδική παραγωγή είχε υποχωρήσει περίπου στα 9 δισ. κυβικά μέτρα το 2025, ενώ τα μικρότερα κοιτάσματα της Βόρειας Θάλασσας εξαντλούνται επίσης.
Ακόμη και σήμερα, οι Ολλανδοί πολιτικοί διαφωνούν για το εάν το κοίτασμα έπρεπε να είχε κλείσει οριστικά. Ωστόσο, η παραγωγή έχει διακοπεί.
Η Γερμανία έχασε το ρωσικό φυσικό αέριο
Την ίδια στιγμή, η Γερμανία είχε οικοδομήσει το ενεργειακό της μοντέλο πάνω στις εισαγωγές φυσικού αερίου μέσω αγωγών από τη Ρωσία.
Ο Carlin θυμάται ότι περίπου 43 δισ. κυβικά μέτρα από τη συνολική ετήσια κατανάλωση των περίπου 90 δισ. κυβικών μέτρων της Γερμανίας προέρχονταν από τη Ρωσία.
Τα συγκεκριμένα μεγέθη αποτελούν προσεγγιστικές εκτιμήσεις του ίδιου και όχι επιβεβαιωμένα ακριβή στοιχεία.
Αυτό που δεν αμφισβητείται είναι ότι οι ρωσικές προμήθειες έχουν πλέον χαθεί και έχουν αντικατασταθεί σε μεγάλο βαθμό από φυσικό αέριο που προέρχεται από τη Νορβηγία.
Σήμερα, η Νορβηγία προμηθεύει τη Γερμανία με περίπου 58 δισ. κυβικά μέτρα φυσικού αερίου.
Η Νορβηγία έχει φτάσει στα όρια της παραγωγής της
Η Νορβηγία αποτελεί πλέον τον βασικό πυλώνα της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας.
Καλύπτει περίπου το 60% των εισαγωγών φυσικού αερίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω αγωγών, με τις εξαγωγές της να κυμαίνονται τα τελευταία χρόνια μεταξύ 115 και 122 δισ. κυβικών μέτρων ετησίως.
Ωστόσο, Νορβηγοί αξιωματούχοι περιγράφουν πλέον το σύστημα παραγωγής και μεταφοράς ως ένα δίκτυο που λειτουργεί ουσιαστικά στο ανώτατο όριο της δυναμικότητάς του.
Δεν βρίσκονται σε εξέλιξη σημαντικές νέες έρευνες για κοιτάσματα στη Βόρεια Θάλασσα.
Ο Carlin επισημαίνει επίσης ότι η παραγωγή αργού πετρελαίου της Νορβηγίας έχει υποχωρήσει από τα 3 εκατ. βαρέλια ημερησίως στα 1,77 εκατ. βαρέλια, καθώς τα κοιτάσματα εξαντλούνται.
Παράλληλα, υπάρχουν πραγματικές ανησυχίες ότι η πτώση της παραγωγής θα επηρεάσει και τις προμήθειες προς το Ηνωμένο Βασίλειο.
«Δεν μπορείς να επιστρέφεις διαρκώς στη Νορβηγία και να ζητάς περισσότερο φυσικό αέριο», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Αυτό είναι το βασικό δομικό πρόβλημα της Ευρώπης.
Αντικατέστησε έναν πολιτικά εχθρικό προμηθευτή και ένα εγχώριο κοίτασμα που έκλεισε με έναν φιλικό προμηθευτή, ο οποίος όμως έχει ήδη εξαντλήσει τα περιθώρια παραγωγής του.
Δεν υπάρχει μια επόμενη Νορβηγία που θα μπορούσε να καλύψει το κενό.
Τα αποθέματα φυσικού αερίου δεν αποτελούν μόνιμη λύση
Υπάρχει και ένα ακόμη πρόβλημα, το οποίο συχνά παραβλέπεται στις αναλύσεις για την ενεργειακή επάρκεια: η φυσική διάρκεια αποθήκευσης του φυσικού αερίου.
Σύμφωνα με τον Carlin, το αποθηκευμένο φυσικό αέριο δεν μπορεί να παραμένει επ' αόριστον διαθέσιμο. Τα μόρια του αερίου παραμένουν χρήσιμα για περίπου έξι έως εννέα μήνες.
Αυτό σημαίνει ότι το σύστημα αποθήκευσης πρέπει να αναπληρώνεται κάθε χρόνο, διαρκώς και χωρίς διακοπή, μέσω μιας αγοράς στην οποία η Ευρώπη χάνει ολοένα και περισσότερο τον ανταγωνισμό.
Τα αποθέματα, επομένως, δεν αποτελούν μια μόνιμη ενεργειακή ασπίδα. Είναι ένας μηχανισμός που πρέπει να ανανεώνεται συνεχώς.
Το πρόβλημα έχει και συγκεκριμένη προθεσμία.
Οι ευρωπαϊκοί κανόνες που θεσπίστηκαν μετά το 2022 προέβλεπαν στόχο πλήρωσης των αποθηκών φυσικού αερίου κατά 90% έως την 1η Νοεμβρίου. Στη συνέχεια, ο στόχος τροποποιήθηκε με μεγαλύτερη ευελιξία για την περίοδο 2025-2027.
Τα διαγράμματα του Carlin έδειχναν ότι τα αποθέματα βρίσκονταν περίπου στο 70%, ενώ απέμεναν έξι εβδομάδες μέχρι την προθεσμία.
Ανεξάρτητες αναλύσεις της πορείας των αποθεμάτων εκτιμούσαν ότι το ποσοστό θα μπορούσε να φτάσει περίπου στο 77% έως την 1η Νοεμβρίου.
Η διαφορά ανάμεσα σε μια δύσκολη κατάσταση και μια ενεργειακή κρίση, ωστόσο, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις καιρικές συνθήκες.
Ο Carlin είναι ακόμη πιο κατηγορηματικός ως προς την επίτευξη του στόχου: «Δεν πρόκειται να συμβεί».
Θα μπορούσε το LNG να καλύψει το κενό;
Η απάντηση είναι ότι η Ευρώπη χάνει τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα φορτία, ενώ σε αντίθεση με το διασυνδεδεμένο δίκτυο αγωγών των ΗΠΑ, η ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου εξαρτάται από περιορισμένο αριθμό πηγών προμήθειας.
Κάθε μία από αυτές μπορεί πλέον να αποτελέσει ένα κρίσιμο σημείο αστοχίας.
Μία χώρα βρίσκεται στο επίκεντρο όλων αυτών των προβλημάτων, καθώς επέλεξε να μην έχει επαρκή ενεργειακά αποθέματα ασφαλείας.
Το βρετανικό ενεργειακό αδιέξοδο – Το χάσμα του 166%
Το ενεργειακό μείγμα του Ηνωμένου Βασιλείου, σύμφωνα με τον Carlin, διαμορφώνεται περίπου ως εξής:
Το 40% προέρχεται από φυσικό αέριο της Νορβηγίας.
Το 43%-45% προέρχεται από εγχώρια κοιτάσματα της Σκωτίας και της Βόρειας Θάλασσας, μέσω των εγκαταστάσεων Easington και St. Fergus.
Περίπου το 10% καλύπτεται από αμερικανικό LNG.
Το Κατάρ, το οποίο το 2010 κάλυπτε περίπου το 20% των βρετανικών προμηθειών, σήμερα δεν συνεισφέρει καθόλου.
Η Βρετανία εγκατέλειψε σταδιακά τη δική της βιομηχανία φυσικού αερίου και οργάνωσε την ενεργειακή της τροφοδοσία με βάση τη συνεχή ροή εισαγωγών, αντί να διατηρεί επαρκή αποθέματα ασφαλείας.
Η Βρετανία διαθέτει αποθέματα για μόλις λίγες ημέρες
Το μεγαλύτερο πρόβλημα εντοπίζεται στις αποθήκες φυσικού αερίου.
«Το Ηνωμένο Βασίλειο στην πραγματικότητα δεν διαθέτει αποθέματα», αναφέρει ο Carlin.
Η διατύπωση είναι σχεδόν ακριβής, καθώς η αξιοποιήσιμη αποθηκευτική δυναμικότητα αντιστοιχεί περίπου στο 5% της κατανάλωσης.
Η χώρα διέθετε παλαιότερα την εγκατάσταση Rough, ένα εξαντλημένο κοίτασμα φυσικού αερίου στα ανοικτά των ακτών του Yorkshire, το οποίο μπορούσε να καλύψει περίπου έξι έως επτά ημέρες της εθνικής κατανάλωσης.
Η Centrica έκρινε ότι η διατήρησή του σε λειτουργία ήταν υπερβολικά δαπανηρή και το έθεσε εκτός λειτουργίας το 2017.
Η εγκατάσταση επαναλειτούργησε εν μέρει το 2022, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, όταν έγινε εμφανές πόσο προβληματική ήταν η προηγούμενη απόφαση.
Έκτοτε, ο διευθύνων σύμβουλος της Centrica, Chris O’Shea, έχει προειδοποιήσει ότι η εγκατάσταση κινδυνεύει να οδηγηθεί ξανά σε οριστική παύση λειτουργίας, εάν δεν υπάρξει κρατική στήριξη.
Μάλιστα, έχει χαρακτηρίσει το μέλλον της ως «πολιτική απόφαση».
Με άλλα λόγια, μια χώρα 68 εκατ. κατοίκων στηρίζει τη θέρμανση των νοικοκυριών της σε αποθέματα που επαρκούν, στην καλύτερη περίπτωση, για περίπου μία εβδομάδα.
Γιατί η Βρετανία κινδυνεύει με ενεργειακό σοκ
Οι συνέπειες είναι άμεσες.
Ένα τόσο μεγάλο μέρος των βρετανικών προμηθειών φτάνει μέσω συνεχούς ροής αγωγών, ώστε μια διακοπή σε έναν νορβηγικό ή έναν αγωγό της Βόρειας Θάλασσας θα μπορούσε, σύμφωνα με τον Carlin, να προκαλέσει καταστροφικές συνέπειες.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει: «Το Ηνωμένο Βασίλειο θα καταστραφεί».
Η εξάρτηση από τις άμεσες εισαγωγές αναγκάζει τη χώρα να αγοράζει φυσικό αέριο από την αγορά άμεσης παράδοσης (spot market), η οποία βρίσκεται σε κατάσταση έντονης οπισθοδρομικής διάρθρωσης τιμών (backwardation).
Πρακτικά, η Βρετανία αναγκάζεται να αγοράζει όποια ποσότητα χρειάζεται, στην τιμή που διαμορφώνεται κάθε στιγμή, ανεξάρτητα από το πόσο υψηλό μπορεί να είναι το κόστος κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
Οι τιμές φυσικού αερίου αυξάνονται έως και 185%
Σύμφωνα με την ανάλυση του Carlin, οι τιμές φυσικού αερίου στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν αυξηθεί περίπου κατά 170% από την αρχή του έτους, ενώ στην Ευρωπαϊκή Ένωση η αύξηση φτάνει το 185%.
Όταν ο αρθρογράφος τον ρώτησε εάν είναι σωστό να ειπωθεί ότι η Ευρώπη πληρώνει πλέον δεκαπλάσια τιμή σε σχέση με την περίοδο πριν από την απομάκρυνσή της από το ρωσικό φυσικό αέριο, η απάντησή του ήταν ακόμη πιο δραματική:
«Όχι. Πληρώνετε 20 φορές περισσότερο».
Περίπου το 84% της θέρμανσης των κατοικιών στο Ηνωμένο Βασίλειο βασίζεται στο φυσικό αέριο, ενώ το ίδιο καύσιμο χρησιμοποιείται ευρέως και στη βιομηχανία, καθώς και στην ταυτόχρονη παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας.
Επομένως, δεν πρόκειται για μια δευτερεύουσα ενεργειακή εισροή, αλλά για βασικό πυλώνα της οικονομίας.
Το μαθηματικό αδιέξοδο του πλαφόν στην ενέργεια
Εδώ βρίσκεται το πιο κρίσιμο σημείο της ανάλυσης.
Οι μέσοι ετήσιοι λογαριασμοί ενέργειας των βρετανικών νοικοκυριών ανέρχονταν περίπου στις 3.000 λίρες πέρυσι.
Με βάση τους υπολογισμούς του Carlin, το πραγματικό τεχνικό κόστος προμήθειας της ίδιας ποσότητας ενέργειας για το τρέχον έτος διαμορφώνεται πλέον στις 6.000 έως 8.000 λίρες ανά νοικοκυριό.
Ωστόσο, το ανώτατο όριο τιμών ενέργειας (price cap), το οποίο είχε θεσπιστεί ως μηχανισμός προστασίας των καταναλωτών επί κυβέρνησης Theresa May, αυξήθηκε μόλις κατά 4%.
Η εικόνα είναι αποκαλυπτική:
Το κόστος των ενεργειακών εισροών αυξάνεται κατά 170%.
Οι τιμές που επιβαρύνουν τα νοικοκυριά αυξάνονται μόλις κατά 4%.
Η διαφορά μεταξύ των δύο ποσοστών είναι 166 ποσοστιαίες μονάδες κόστους, οι οποίες είναι υπαρκτές και πραγματικές και κάποιος πρέπει να τις επωμιστεί.
«Κάποιος πρέπει να απορροφήσει το υπόλοιπο 166%», επισημαίνει ο Carlin.
Υπάρχουν μόνο δύο επιλογές.
Εάν οι εταιρείες προμήθειας ενέργειας απορροφήσουν τη διαφορά, κινδυνεύουν να χρεοκοπήσουν. Η κατάρρευση των προμηθευτών θα μπορούσε να οδηγήσει σε πραγματικές ελλείψεις και σε μια αλυσιδωτή διαδικασία μεταφοράς των πελατών τους στις εταιρείες που θα εξακολουθούν να λειτουργούν, με ακόμη υψηλότερα τιμολόγια.
Εάν, από την άλλη πλευρά, το κόστος αναληφθεί από το βρετανικό υπουργείο Οικονομικών, τότε θα μεταφερθεί στα δημόσια οικονομικά μιας κυβέρνησης που ήδη δανείζεται με ρυθμό κοντά στο 5% του ΑΕΠ.
Το πλαφόν προστατεύει θεωρητικά τα νοικοκυριά. Στην πράξη, όμως, λειτουργεί ως μηχανισμός αναβολής της πληρωμής, μετατρέποντας έναν ενεργειακό λογαριασμό σε κρατική δημοσιονομική υποχρέωση.
Ο Carlin διατυπώνει επίσης δύο επισημάνσεις για την ευρύτερη περιοχή.
Αναρωτιέται γιατί το Ηνωμένο Βασίλειο δεν επαναλειτουργεί τις μονάδες παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από άνθρακα που έχουν τεθεί εκτός λειτουργίας.
Η Γαλλία εμφανίζεται λιγότερο εξαρτημένη από το φυσικό αέριο χάρη στο πυρηνικό της δυναμικό, ωστόσο, όπως σημειώνει, «δεν μπορείς να πιέζεις τους πυρηνικούς αντιδραστήρες της πέρα από ένα συγκεκριμένο όριο».
Κατά την εκτίμησή του, η Γερμανία και η Ολλανδία βρίσκονται σε εξίσου δύσκολη θέση.
Το χάσμα του 166% οδηγεί τελικά σε ένα σημείο: στο δημόσιο χρέος.
Η ενεργειακή κρίση μετατρέπεται σε κρίση κρατικού χρέους
Το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται ήδη υπό δημοσιονομική πίεση, πριν ακόμη φτάσουν οι λογαριασμοί του χειμώνα.
Το δημόσιο χρέος προσεγγίζει το 100% του ΑΕΠ.
Παράλληλα, το χαρτοφυλάκιο κρατικών ομολόγων (gilts) χαρακτηρίζεται από ασυνήθιστα μεγάλη μέση διάρκεια, περίπου 14 έτη, σε μια περίοδο κατά την οποία ο πληθυσμός γηράσκει και οι δημοσιονομικές απαιτήσεις αυξάνονται.
Ο Carlin επισημαίνει ότι το Γραφείο Διαχείρισης Χρέους του Ηνωμένου Βασιλείου (Debt Management Office) μειώνει τη διάρκεια των εκδόσεων και διαθέτει στην αγορά μακροπρόθεσμα ομόλογα.
Αυτό σημαίνει ότι το βρετανικό Δημόσιο αναλαμβάνει μεγαλύτερο κίνδυνο αναχρηματοδότησης του χρέους του σε μια περίοδο αυξημένων επιτοκίων.
Όπως περιγράφει ο ίδιος το δίλημμα, η χώρα ενδέχεται να χρειαστεί να επιλέξει ανάμεσα στην αγορά ομολόγων από τη μία πλευρά και το Εθνικό Σύστημα Υγείας (NHS) και το συνταξιοδοτικό σύστημα από την άλλη.
Οι αποδόσεις των ομολόγων προκαλούν ανησυχία
Η Γαλλία να δανείζεται ακριβότερα από την Ιταλία δεν αποτελεί τη συνήθη ιστορική εικόνα των ευρωπαϊκών αγορών.
Αυτό δείχνει ότι οι επενδυτές επαναξιολογούν τον κίνδυνο των κρατών και πλέον εντάσσουν σε αυτή την κατηγορία ανησυχιών ακόμη και τη δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρωζώνης.
Οι προβλέψεις για την ανάπτυξη επιδεινώνονται
Οι προβλέψεις για την οικονομική ανάπτυξη παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), όπως τα επικαλείται ο Carlin, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι οικονομίες της βορειοανατολικής Ευρώπης βρίσκονται αντιμέτωπες με αρνητικούς ρυθμούς ανάπτυξης.
Παράλληλα, η Γαλλία, η Γερμανία και η Ιταλία κατέγραψαν αρνητική μεταβολή του ΑΕΠ κατά το δεύτερο τρίμηνο του 2026.
Άλλοι αναλυτές, ωστόσο, τοποθετούν την ανάπτυξη των ίδιων οικονομιών στο μηδέν ή στο 0,1%.
Ο Carlin αντιμετωπίζει τη διαφορά αυτή ως δευτερεύουσα, επισημαίνοντας ότι το πραγματικό ζήτημα δεν είναι το ακριβές μέγεθος της ύφεσης, αλλά η κατεύθυνση της οικονομίας.
«Εάν αυτό συμβεί στη Γερμανία, θα μπορούσε να είναι μοιραίο», αναφέρει.
Και η διατύπωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η Γερμανία αποτελεί τον βασικό δημοσιονομικό πυλώνα της Ευρωζώνης.
Το ντόμινο που απειλεί τις αγορές ομολόγων
Ο μηχανισμός μετάδοσης της κρίσης είναι συγκεκριμένος.
Εάν κυβερνήσεις που ήδη αντιμετωπίζουν υπέρογκο δημόσιο χρέος αναγκαστούν να δανειστούν ακόμη περισσότερο, προκειμένου να προστατεύσουν τους πληθυσμούς τους από το ενεργειακό κόστος του χειμώνα, η προσφορά κρατικών ομολόγων θα αυξηθεί.
Αυτό θα συμβεί σε μια αγορά που ήδη απαιτεί αποδόσεις της τάξης του 5%.
«Θα δείτε τις αποδόσεις να εκτοξεύονται», προειδοποιεί ο Carlin.
Η σύγκριση που γίνεται είναι με την κρίση των PIIGS της δεκαετίας του 2010, μόνο που αυτή τη φορά το πρόβλημα θα εκδηλωθεί εντός της ομάδας των G7 και θα μπορούσε να μεταδοθεί στις αμερικανικές αγορές μέσω της αλληλεξάρτησης του διεθνούς συστήματος ομολόγων.
Σε ό,τι αφορά τα επιτόκια, ο Carlin εκτιμά ότι οι αγορές θεωρούν πως ο υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ υπολείπεται των εξελίξεων κατά περίπου 100 μονάδες βάσης.
Κατά την άποψή του, οι αποδόσεις δεν θα σταματήσουν στο 5%, ενώ εάν ξεπεράσουν το 5,25%, «τότε ξεκινά μια εντελώς διαφορετική κούρσα».
Το εύρος-στόχος των επιτοκίων της Federal Reserve, που βρίσκεται στο 3,5%-3,75%, δεν αρκεί για να ελέγξει αυτή τη δυναμική.
«Το επιτόκιο της Fed δεν καθορίζει από μόνο του τι συμβαίνει στην αμερικανική οικονομία», σημειώνει.
Καθοριστικοί παράγοντες είναι το κόστος του ιδιωτικού δανεισμού, το δημόσιο χρέος και η δυνατότητα αναχρηματοδότησης των υποχρεώσεων.
«Όλα αυτά θυμίζουν τη δεκαετία του 1970, αλλά σε πολλαπλάσια ένταση», υποστηρίζει.
Γιατί οι κεντρικές τράπεζες δεν μπορούν να επαναλάβουν το 2008 και το 2020
Το εύλογο ερώτημα είναι εάν οι κεντρικές τράπεζες μπορούν να εφαρμόσουν ξανά τις πολιτικές που ακολούθησαν το 2008 και το 2020, δηλαδή να αντιμετωπίσουν την κρίση μέσω της ποσοτικής χαλάρωσης (QE).
Η απάντηση του Carlin είναι αρνητική.
Το επιχείρημά του έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ακόμη και για όσους θεωρούν ότι η προσέγγισή του είναι υπερβολικά απαισιόδοξη.
Οι κρίσεις του 2008 και του 2020 ήταν κρίσεις πιστώσεων και ρευστότητας. Η δημιουργία χρήματος και η αγορά ομολόγων μπορούν να αντιμετωπίσουν τέτοιου είδους προβλήματα.
Η σημερινή κρίση, όμως, είναι ενεργειακή.
Δεν μπορείς να τυπώσεις ντίζελ.
Μια κεντρική τράπεζα μπορεί να αγοράζει ομόλογα και να συγκρατεί τις αποδόσεις τους, αλλά δεν μπορεί να γεμίσει τις αποθήκες φυσικού αερίου ούτε να επαναλειτουργήσει ένα διυλιστήριο.
Επιπλέον, η αγορά ομολόγων σε μια περίοδο κατά την οποία ο πληθωρισμός τροφοδοτείται από το ενεργειακό κόστος θα μπορούσε να επαναφέρει τις συνθήκες της δεκαετίας του 1970, όχι πλέον ως απλή ιστορική αναλογία αλλά ως πραγματική οικονομική απειλή.
Ο Carlin θεωρεί επίσης ότι τα περιθώρια παρέμβασης έχουν πλέον περιοριστεί σημαντικά, επικαλούμενος την Ιαπωνία ως παράδειγμα της κατάληξης μιας τέτοιας πορείας.
Το πραγματικό διακύβευμα για την Ευρώπη
Η ενεργειακή ασφυξία και η πίεση στο δημόσιο χρέος αποτελούν δύο διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας κρίσης.
Η Ευρώπη πέρασε 15 χρόνια μετατρέποντας την εγχώρια ενεργειακή παραγωγή σε εξάρτηση από εισαγωγές, με την παραδοχή ότι οι προμήθειες θα είναι πάντοτε διαθέσιμες.
Αυτή η παραδοχή αποδεικνύεται πλέον λανθασμένη.
Το ασφάλιστρο που δημιουργεί η έλλειψη ενεργειακής προσφοράς μεταφέρεται σταδιακά, μέσω των ανώτατων ορίων τιμών λιανικής και των ισολογισμών των εταιρειών προμήθειας, στις κυβερνήσεις που δεν διαθέτουν πλέον επαρκή δημοσιονομικά περιθώρια για να απορροφήσουν το κόστος.
Το εάν η κρίση θα οδηγήσει σε χρεοκοπίες ενεργειακών εταιρειών, σε κρατικές διασώσεις ή σε εκτόξευση των αποδόσεων των ομολόγων, αναγκάζοντας τις κυβερνήσεις να επιλέξουν ανάμεσα στη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και τις δημόσιες υπηρεσίες, είναι το βασικό ερώτημα που θα απαντηθεί τον φετινό χειμώνα.
Οι κερδισμένοι είναι σχετικά εύκολο να εντοπιστούν: οι ιδιοκτήτες διυλιστηρίων που εξακολουθούν να λειτουργούν, οι πλοιοκτήτες, οι παραγωγοί αργού πετρελαίου και οι αγοραστές που μπορούν να προσφέρουν υψηλότερες τιμές από την Ευρώπη, κυρίως στην Ασία.
Αντίθετα, οι μεγάλοι χαμένοι είναι τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά που προστατεύονται από πλαφόν τιμών, οι εταιρείες ενέργειας του Ηνωμένου Βασιλείου που καλούνται να απορροφήσουν τη διαφορά του 166%, τα υπουργεία Οικονομικών που αναχρηματοδοτούν χρέος με επιτόκια κοντά στο 5% και κάθε κυβέρνηση της ομάδας G7 που θα χρειαστεί να δανειστεί για να καλύψει τις ενεργειακές ανάγκες του χειμώνα.
Οι δείκτες που θα αποκαλύψουν την πραγματική έκταση της κρίσης
Υπάρχουν συγκεκριμένοι δείκτες που μπορούν να αποκαλύψουν εάν το απαισιόδοξο σενάριο θα επιβεβαιωθεί.
Πρώτος είναι το περιθώριο διύλισης του ντίζελ (crack spread). Ο ίδιος ο Carlin θεωρεί ότι εάν υποχωρήσει κάτω από τα 30 δολάρια ανά βαρέλι, η βασική εκτίμηση της ανάλυσης θα αποδυναμωθεί σημαντικά.
Δεύτερος δείκτης είναι η πορεία των αποθεμάτων φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση ενόψει της 1ης Νοεμβρίου.
Τρίτος είναι η απόδοση του βρετανικού 10ετούς ομολόγου, καθώς και η ζήτηση στις δημοπρασίες των κρατικών τίτλων, όταν το πραγματικό κόστος του ενεργειακού πλαφόν αρχίσει να επιβαρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό.
Τέταρτος είναι οι ροές φυσικού αερίου από τη Νορβηγία. Οποιαδήποτε υποχώρηση κάτω από τα σημερινά επίπεδα θα αποτελούσε σημαντική ένδειξη επιδείνωσης.
Πέμπτος είναι ο καιρός. Ο ίδιος ο Carlin αναγνωρίζει ότι οι καιρικές συνθήκες αποτελούν τον σημαντικότερο παράγοντα αβεβαιότητας. Ένας ήπιος χειμώνας θα μπορούσε να μετριάσει σημαντικά την πίεση στο ενεργειακό σύστημα του Ηνωμένου Βασιλείου.
Τέλος, κρίσιμη είναι η κατάσταση στον Περσικό Κόλπο, καθώς η εκτίμηση για απώλεια 4-5 εκατ. βαρελιών ημερήσιας δυναμικότητας αποτελεί εκτίμηση ενός επαγγελματία της αγοράς και όχι ανεξάρτητα επιβεβαιωμένο μέγεθος. Η πραγματική παραγωγή θα εξαρτηθεί από το τι θα επιτρέψουν οι πολεμικές επιχειρήσεις και οι πυραυλικές επιθέσεις.
www.bankingnews.gr
Σχόλια αναγνωστών